Hiçbir parça teorik ölçüsünde üretilemez; her ölçünün bir sapma payı vardır. Tolerans, bu payın ne kadar olabileceğini söyler. Resimde tolerans yazmıyorsa parça yine üretilir, ama hangi hassasiyette üretileceği belirsiz kalır.
Kısaca: genel toleranslar ISO 2768 ile sınıflandırılır, geçme yüzeylerinde ise H7, h6, k6 gibi harf-rakam kodları kullanılır. Harf konumu, rakam ise toleransın büyüklüğünü belirtir.
Genel toleranslar: ISO 2768
Resimde tek tek yazılmayan ölçüler için geçerli olan toleranslardır. Dört sınıfı vardır: f (hassas), m (orta), c (kaba) ve v (çok kaba). Talaşlı imalatta en yaygın kullanılan sınıf m’dir ve çoğu makine parçası için yeterlidir.
Sınıf, ölçü büyüdükçe daha geniş sapmaya izin verir: 10 mm’lik bir ölçüde kabul edilen sapma ile 500 mm’lik bir ölçüde kabul edilen sapma aynı değildir. Bu yüzden ISO 2768 tabloları ölçü aralıklarına göre düzenlenmiştir.
Geçme toleransları: harf ve rakam
Delik ve mil arasındaki ilişki, harf ve rakamla ifade edilir. Büyük harfler deliği (H7 gibi), küçük harfler mili (h6 gibi) tanımlar. Rakam, tolerans aralığının dar mı geniş mi olduğunu söyler: rakam küçüldükçe hassasiyet artar ve maliyet yükselir.
Harfin konumu ise boşluklu mu sıkı mı bir geçme olacağını belirler. H7/h6 birleşimi hafif boşluklu, H7/k6 geçiş, H7/r6 ise sıkı geçmedir.
Üç geçme tipi
| Geçme | Örnek | Nerede |
|---|---|---|
| Boşluklu | H7/f7, H8/e8 | Burçlar, kayar yüzeyler |
| Geçiş | H7/k6, H7/m6 | Sökülebilir ama sıkı oturan parçalar |
| Sıkı | H7/r6, H7/s6 | Gövdeye çakılan kovan ve bilezikler |
Bir dişlinin mile geçmesi genellikle geçiş sınıfındadır: elle zorlanarak veya hafif ısıtılarak takılır, kama ile de dönmesi engellenir.
Rulman yuvalarında ne kullanılır?
Rulman geçmeleri rulman üreticisinin önerisine göre seçilir. Genel kural şudur: dönen bilezik sıkı, sabit bilezik daha boşluklu geçer. Mil dönüyorsa mil çapı sıkı, gövde deliği daha serbest tolere edilir. Yanlış seçim, rulmanın erken bozulmasının en yaygın sebeplerinden biridir.
Geometrik toleranslar
Ölçü toleransı tek başına yeterli olmayabilir. Bir mil doğru çapta üretilmiş olabilir ama eğik olabilir; bir yüzey doğru konumda olabilir ama düzlem olmayabilir. Bunun için silindiriklik, diklik, paralellik, eş merkezlilik (salgı) gibi geometrik toleranslar kullanılır.
Uygulamada en sık gerekeni salgıdır: dişli oturan bir milde salgı fazlaysa dişli düzgün dönmez ve titreşim üretir.
Tolerans ve maliyet
Her sıkılaşan tolerans maliyeti artırır: daha yavaş işleme, daha sık ölçüm, bazen ek taşlama operasyonu gerekir. Bu yüzden “her ölçüye H7 yazmak” pahalı ve gereksizdir.
Doğru yaklaşım, kritik yüzeyleri işaretlemektir: rulman oturan çap, kovan geçen delik, merkezleme çapı. Geri kalan ölçüler için genel tolerans sınıfı yeterlidir.
Resimde tolerans yoksa ne olur?
Üretim, genel tolerans sınıfına göre yapılır. Parça büyük ihtimalle çalışır; ancak geçme yüzeylerinde beklentiniz karşılanmayabilir. En ucuz çözüm, talebinizde hangi yüzeylerin kritik olduğunu bir cümleyle belirtmektir: “rulman oturan çap H7 olmalı” gibi.
Ölçüm ve doğrulama
Dar toleranslı parçalarda ölçüm de hassas olmalıdır: mikrometre, iç çap komparatörü, mastar. Ölçüm sıcaklığı bile önemlidir; sıcak parça soğuduğunda küçülür. Kritik parçalarda ölçümü parça oda sıcaklığına geldiğinde tekrarlamak standart uygulamadır.
Pratik özet
- Kritik yüzeyleri belirleyin ve yalnızca onlara sıkı tolerans yazın.
- Geri kalan için genel tolerans sınıfı belirtin (çoğu iş için orta sınıf yeterlidir).
- Geçme tipini uygulamaya göre seçin: kayar, geçiş veya sıkı.
- Salgı gerekiyorsa ayrıca yazın; ölçü toleransı bunu kapsamaz.
- Emin değilseniz parçanın nerede çalıştığını anlatın; uygun tolerans önerilir.
Sık sorulan sorular
H7 ile h7 aynı şey mi?
Değil. Büyük harf deliği, küçük harf mili tanımlar. H7 delik toleransı, h7 mil toleransıdır.
Tolerans yazmazsam parça üretilmez mi?
Üretilir; genel tolerans sınıfı uygulanır. Geçme yüzeyleriniz varsa mutlaka belirtin.
Taşlama her zaman gerekir mi?
Hayır. Standart işleme çoğu tolerans için yeterlidir; taşlama dar toleranslarda ve sertleştirme sonrasında devreye girer.
Toleransı bilmiyorum, ne yazmalıyım?
Parçanın nerede çalıştığını yazın: “rulman oturuyor”, “burç geçiyor”, “serbest”. Bu ifadeler uygun toleransı belirlemeye yeter.
Parçanızın resmini teklif formundan gönderin; tolerans beklentinizi bir cümleyle yazmanız yeterli. İşleme yöntemleri için CNC torna ve CNC freze sayfalarına bakabilirsiniz.