Dişli her zaman kırılarak arıza vermez; çoğu zaman önce aşınır. Aşınma tipi, arızanın nedenini kırılmadan önce söyler. Bakımda dişi gözle inceleyip doğru okumak, plansız duruşu önlemenin en ucuz yoludur.
Diş yüzeyindeki dört tipik iz vardır: küçük çukurcuklar (pitting), eksen boyunca çizgiler (scoring), yüzeyin metal metale yapışıp kopması (adhesiv aşınma) ve dişin yayılarak şekil değiştirmesi (plastik deformasyon).
Pitting: yüzey yorulması
Diş yüzeyinde toplu iğne başı büyüklüğünde çukurcuklar oluşur. Neden, temas basıncının malzemenin dayanımını aşmasıdır: her temasta yüzeyin hemen altında gerilme birikir, zamanla küçük parçacıklar kopar.
Pitting genellikle bölüm dairesinin biraz altında başlar; çünkü orada kayma ve basınç birlikte en yüksektir. İlk aşamada durabilir; yayılmaya başlarsa diş profili bozulur ve gürültü artar.
Önlem: Yüzey sertliğini artırmak (sementasyon, nitrasyon), yağ filmini güçlendirmek, yükü azaltmak veya diş genişliğini artırmak.
Scoring: çizilme ve yapışma
Yüksek hız ve yüksek yükte yağ filmi kopar; yüzeyler doğrudan temas eder ve sürtünme ısısı metali yerel olarak yumuşatır. Diş yüzeyinde eksene dik, kayma yönünde uzanan çizgiler görülür; ileri aşamada yüzey mavileşir.
Önlem: Doğru viskozitede ve katkılı yağ kullanmak, yağ sıcaklığını kontrol etmek, rodaj döneminde yükü kademeli artırmak.
Adhesiv aşınma
Yeterli yağlama olmadığında temas eden noktalar mikro düzeyde kaynar ve hareketle kopar. Yüzey pürüzlenir, aşınma hızlanır. Genellikle yavaş dönen ve ağır yüklü dişlilerde görülür.
Önlem: Yağ tipi ve miktarını gözden geçirmek; yağın dişe ulaştığından emin olmak.
Plastik deformasyon (ezilme)
Malzeme yumuşaksa veya yük çok yüksekse diş kırılmadan önce şekil değiştirir: tepesi yayılır, kökünde et birikir. Dişin profili bozulduğu için karşılık dişli de hızla bozulmaya başlar.
Önlem: Yüzey sertliğini artırmak, malzemeyi yükseltmek, aşırı yükün kaynağını bulmak.
Normal aşınma nedir?
Her dişli bir miktar aşınır. Aşınma yüzeye eşit dağılmışsa, diş profili korunuyorsa ve boşluk kabul edilebilir sınırdaysa parça çalışmaya devam edebilir. Tehlike, aşınmanın tek noktada toplanmasında ve profilin bozulmasındadır.
Kontrol sırasında bakılacaklar
| Bakılan | Ne arıyorsunuz |
|---|---|
| Diş yüzeyi | Çukurcuk, çizgi, renk değişimi, parlak temas bandı |
| Temas izi | Dişin ortasında mı, bir uçta mı yoğunlaşıyor |
| Diş dibi | Çatlak başlangıcı, çapak, çizik |
| Boşluk | El ile hissedilen fazla boşluk, ses |
| Yağ | Metal tozu, renk ve koku değişimi |
Temas izi, teşhisin en pratik aracıdır: dişin ortasında eşit bir bant görüyorsanız montaj doğru demektir. İz bir uca kaymışsa eksen kaçıklığı aramanız gerekir.
Yağın aşınmadaki rolü
Dişli aşınmasının büyük bölümü yağ filminin yetersizliğinden kaynaklanır. Yağ, yüzeyleri ayırmanın yanında ısıyı taşır ve aşınma parçacıklarını yüzeyden uzaklaştırır. Viskozite düşükse film kopar, yüksekse sürtünme ısısı artar; her ikisi de yüzeyi yorar.
Bakımda yağın kendisi de bir teşhis aracıdır: yağda parlak metal tozu varsa aşınma hızlanmıştır, koyu renk ve yanık koku aşırı ısınmayı gösterir. Yağ değişim aralığını çalışma sıcaklığına göre kısaltmak, dişli ömrünü uzatmanın en ucuz yoludur.
Aşınmayı ölçmek
Gözle inceleme fikir verir ama ölçüm karar verdirir. Pratikte üç ölçüm işe yarar: diş kalınlığının azalması (diş kalınlık mastarıyla), iki dişli arasındaki boşluğun artması ve temas izinin genişliği. Bu değerleri periyodik olarak kaydederseniz aşınma hızını görür, değişim zamanını plansız duruştan önce belirlersiniz.
Ölçüm değerlerini yeni parça ürettirirken de kullanırsınız; sipariş kontrol listesi hangi ölçülerin istendiğini sıralıyor.
Ne zaman değiştirmeli?
- Profil gözle görülür şekilde bozulduysa.
- Pitting yüzeyin belirgin bir bölümüne yayıldıysa.
- Diş dibinde çatlak varsa; bu parça her an kırılabilir.
- Boşluk arttığı için makinede vuruntu başladıysa.
- Karşılık dişli yenileniyorsa (çift hâlinde değiştirmek kuraldır).
Aşınmayı yavaşlatan dört önlem
- Doğru yağ, doğru aralık: Viskoziteyi çalışma sıcaklığına göre seçin, değişim aralığını kısaltın.
- Yükü tanıyın: Makine tasarım yükünün üzerinde çalışıyorsa hiçbir malzeme uzun ömür vermez.
- Montajı kontrol edin: Temas izinin dişin ortasında olması, ömrü doğrudan uzatır.
- Çift hâlinde değiştirin: Yeni dişliyi aşınmış karşılığıyla çalıştırmak yeni parçayı da hızla bozar.
Sık sorulan sorular
Pitting başlamış dişli çalışmaya devam eder mi?
Sınırlı ve durağan bir pitting bir süre daha çalışabilir. Yayılıyorsa ve sesli çalışma başladıysa değiştirme planı yapılmalıdır.
Aşınmış dişliden ölçü alınabilir mi?
Alınır; aşınmış bölgeler standart profile göre tamamlanır. Karşılık dişliyi de göndermeniz doğruluğu artırır.
Yüzey sertliği ne kadar olmalı?
Uygulamaya göre değişir. Sementasyonlu dişlilerde yüzey belirgin şekilde sert, çekirdek tok olacak biçimde ayarlanır; değeri parçanın çalışma koşuluna göre belirlenir.
Aşınan parçanızın yerine yenisini ürettirmek için talep formunu doldurun; ürün sayfalarında hangi ölçülerin istendiğini şema üzerinde görebilirsiniz.