Motorla redüktörü birleştiren kaplin, iki mili birbirine bağlarken küçük kaçıklıkları tolere eder. “Küçük” kelimesi burada kritiktir: tolerans sınırı aşıldığında kaplin, yataklar ve dişliler aynı anda yorulmaya başlar.
Üç tip kaçıklık vardır: paralel (miller yan yana kaymış), açısal (miller açı yapıyor) ve eksenel (miller birbirine yaklaşmış veya uzaklaşmış). Uygulamada çoğu zaman üçü birlikte görülür.
Belirtiler
- Kaplin elemanının (lastik, tırnak, körük) hızlı aşınması ya da erimesi.
- Yataklarda ısınma ve erken arıza.
- Titreşim; özellikle devir frekansının iki katında belirginleşen bileşen.
- Keçelerden yağ sızması.
- Mil üzerinde parlak sürtünme izleri.
Neden oluşur?
Montaj sırasında yapılan hizalama hatası en yaygın nedendir. Ancak zamanla da oluşur: şase gevşemesi, kaide çökmesi, sıcaklıkla genleşme, cıvata gevşemesi ve yatak aşınması eksenleri kaydırır. Bu yüzden hizalama bir kez yapılıp unutulacak iş değildir.
Nasıl ölçülür?
- Cetvel yöntemi: Kaba kontrol; iki kaplin yarısının dış yüzeyine cetvel dayanır. Yalnızca büyük kaçıklıkları yakalar.
- Komparatör (saat) yöntemi: Manyetik ayakla komparatör bağlanır, miller birlikte döndürülerek paralel ve açısal kaçıklık okunur.
- Lazer hizalama: En hassas yöntem; sonucu doğrudan sayı olarak verir.
Ölçümü yaparken millerin birlikte döndürüldüğünden emin olun; yalnızca bir mili çevirmek kaplin boşluğunu ölçüme karıştırır.
Düzeltme sırası
- Kaide ve ayakları kontrol edin; gevşek cıvata veya yumuşak ayak varsa önce onu giderin.
- Önce açısal, sonra paralel kaçıklığı düzeltin.
- Şim (pul) kullanarak yükseklik ayarını yapın; şimleri temiz ve düz tutun.
- Cıvataları tork değerine göre sıkın ve ölçümü tekrarlayın.
- Makineyi çalışma sıcaklığına getirip ölçümü yineleyin; sıcak hizalama gerçek durumu gösterir.
Sıcak hizalama neden önemli?
Makineler soğukken hizalanır, sıcakken çalışır. Motor ve redüktör farklı oranlarda ısınıp genleştiği için, soğukken kusursuz görünen bir hizalama çalışma sıcaklığında bozulabilir. Bu fark özellikle yüksek güçlü ve sürekli çalışan sistemlerde belirgindir.
Çözüm, üreticinin verdiği sıcak genleşme değerlerini hesaba katarak soğuk hizalamayı bilinçli biçimde kaydırmaktır. Değer bilinmiyorsa makineyi çalışma sıcaklığına getirip hemen durdurarak ölçüm almak pratik bir yaklaşımdır.
Kaplin seçimi kaçıklığı çözer mi?
Kısmen. Elastik ve körüklü kaplinler belirli bir kaçıklığı emer, ama bunu yaparken kendileri yorulur. Kaçıklığı kaplinle çözmeye çalışmak, kaplini sarf malzemesine dönüştürür. Doğru sıra şudur: önce hizalama, sonra uygun kaplin.
| Kaplin tipi | Tolere ettiği | Not |
|---|---|---|
| Tırnaklı (elastomer ara elemanlı) | Küçük paralel ve açısal | Titreşimi sönümler, bakımı kolay |
| Körüklü (metal) | Açısal ve eksenel | Yüksek konumlama hassasiyeti |
| Dişli kaplin | Açısal, yüksek tork | Yağlama gerektirir |
| Rijit kaplin | Yok denecek kadar az | Hizalama kusursuz olmalı |
Hizalama kaydı tutmak
Her hizalamada ölçtüğünüz değerleri yazın: tarih, paralel ve açısal kaçıklık, kullanılan şim kalınlıkları. Bir sonraki bakımda değerlerin ne kadar kaydığını görmek, kaidede oturma mı yoksa yatakta aşınma mı olduğunu ayırt etmenizi sağlar.
Kayıt ayrıca tekrar eden arızaları ortaya çıkarır: aynı makinede hizalama sürekli bozuluyorsa sorun hizalamada değil, temelde veya bağlantı elemanlarındadır.
Dişliye etkisi
Kaçıklık yalnızca kaplini bozmaz. Mil eksenden kaçtığında dişli teması dişin bir ucuna kayar; yük dar bir alanda toplanır ve diş kırılması hızlanır. Dişli değişiminden sonra hizalama yapılmazsa yeni parça da aynı yolu izler.
Yumuşak ayak (soft foot) sorunu
Hizalama yaparken çoğu zaman gözden kaçan bir ayrıntı vardır: makinenin dört ayağından biri tam oturmuyorsa, cıvatayı sıktığınızda gövde hafifçe bükülür. Buna “yumuşak ayak” denir ve hizalama ne kadar dikkatli yapılırsa yapılsın sonucu bozar.
Kontrolü basittir: komparatörü ayağa dayayın, cıvatayı gevşetin ve ayağın ne kadar kalktığını ölçün. Belirgin bir hareket varsa şimle destekleyin. Dört ayağı da tek tek kontrol etmeden hizalamaya başlamak, işi iki kez yapmak demektir.
Titreşim ölçümünün söyledikleri
Titreşim ölçümü, kaçıklığı diğer arızalardan ayırmanın en güvenilir yoludur. Dengesizlikte titreşim devir frekansında yoğunlaşır; eksen kaçıklığında devir frekansının iki katında belirgin bir bileşen görülür ve eksenel yönde titreşim artar. Elinizde ölçüm cihazı yoksa bile, eksenel yöndeki titreşimin radyal yönden yüksek olması kaçıklık için güçlü bir işarettir.
Sık sorulan sorular
Hizalamayı ne sıklıkla kontrol etmeliyim?
Kritik makinelerde yılda en az bir kez; kaplin elemanı değiştiğinde ve yatak arızasından sonra mutlaka.
Kaplin göbeği aşındı, yenisi üretilir mi?
Üretilir. İki mil çapını, kama kanalı ölçülerini ve tork bilgisini iletmeniz yeterli; kaplin sayfamızda hangi ölçülerin istendiği gösteriliyor.
Lazer hizalama şart mı?
Şart değil ama hassas ve yüksek devirli makinelerde farkı belirgindir. Komparatörle de kabul edilebilir sonuç alınır.
Aşınan kaplin göbeği veya mil için teklif formundan talep açabilirsiniz; mil imalatı sayfasında ölçü listesi var.