Bir dişliyi ürettirmek için önce tanımlamak gerekir. Tanım, birkaç ölçünün doğru alınmasıyla tamamlanır ve bunun için atölyede bulunan bir kumpas çoğu zaman yeterlidir.
Sıra şudur: diş sayısını sayın, dış çapı ölçün, bu ikisinden modülü hesaplayın, sonra diş genişliği, delik çapı ve kama kanalını ölçün. Aşağıda her adımın nasıl yapıldığını ve nerede hata yapıldığını bulacaksınız.
1. Diş sayısını sayın
En basit görünen adım, en çok hata yapılan adımdır. Dişleri sayarken başlangıç noktasını kalemle veya bantla işaretleyin; çapı büyük dişlilerde sayarken kaybolmak sıradan bir durumdur. Kırık dişler varsa onları da sayın: sayım, dişlinin tam hâlini vermelidir.
Çok dişli ve küçük modüllü parçalarda dişlinin fotoğrafını çekip ekranda saymak daha güvenilirdir. Sayımı iki kez yapıp aynı sonucu aldığınızda emin olabilirsiniz; bir dişlik fark, modül hesabını tamamen kaydırır.
2. Dış çapı ölçün
Kumpası karşılıklı iki diş tepesine dayayarak ölçün. Diş sayısı çift ise karşılıklı dişler tam hizalanır ve doğrudan dış çapı okursunuz. Kumpası eğik tutmamaya dikkat edin; birkaç onda milimetrelik sapma modül hesabını bir kademe kaydırabilir.
Ölçümü üç farklı yönde tekrarlayıp en büyük değeri alın. Dişli üzerinde çapak veya darbe izi varsa o bölgeden ölçmeyin.
3. Modülü hesaplayın
Standart düz dişlilerde dış çap, modül ile diş sayısının iki fazlasının çarpımıdır: dış çap = m × (z + 2). Buradan modül, dış çapın (diş sayısı + 2) değerine bölünmesiyle bulunur.
Çıkan sayı genellikle tam değildir; en yakın standart modüle yuvarlanır. Yaygın değerler şunlardır: 0,5 – 0,75 – 1 – 1,25 – 1,5 – 2 – 2,5 – 3 – 4 – 5 – 6 – 8 – 10. Hesabı sizin yerinize yapan dişli hesaplama araçlarımızı kullanabilirsiniz.
4. Tek diş sayılı dişlilerde ölçüm
Diş sayısı tek olduğunda karşılıklı iki diş tepesi aynı hizaya gelmez; kumpas bir dişin tepesine, karşısındaki boşluğa denk gelir ve ölçü gerçek dış çaptan küçük çıkar.
Bu durumda delik kenarından bir diş tepesine kadar olan mesafeyi ölçün, delik yarıçapını ekleyin ve sonucu ikiyle çarpın. Alternatif olarak dişliyi düz bir yüzeye koyup yükseklik mastarıyla ölçmek de doğru sonuç verir.
5. Diş genişliğini ölçün
Diş genişliği, dişin eksen doğrultusundaki kalınlığıdır ve dişlinin yük taşıma kapasitesini doğrudan etkiler. Göbekli dişlilerde göbeği değil yalnızca dişli kısmını ölçtüğünüzden emin olun.
6. Delik çapı ve göbek
Delik çapını iç çap ölçme çenesiyle, birkaç farklı açıdan ölçün. Delik aşınmışsa ölçüler arasında fark çıkar; en küçük değeri değil, aşınmamış bölgedeki değeri esas alın.
Göbek varsa göbek çapını ve boyunu, dişli gövdesinin hangi tarafa taştığını da not edin. Göbek yönü, montaj sırasında parçanın hangi yüzünün dışa bakacağını belirler.
7. Kama kanalı
Kama kanalının genişliğini kumpasla, derinliğini ise kumpasın derinlik ölçme çubuğuyla ölçün. Derinliği yazarken hangi referanstan ölçtüğünüzü belirtin: delik yüzeyinden mi, yoksa karşı duvardan mı. İki ölçü birbirine karıştığında parça mile oturmaz.
Standart kama ölçüleri mil çapına göre belirlenir; ayrıntı için kama kanalı ölçüleri yazımıza bakabilirsiniz.
Aşınmış dişlide ölçüm
Uzun süre çalışmış dişlilerde diş tepeleri aşınır ve ölçülen dış çap olması gerekenden küçük çıkar. Hesapladığınız modül iki standart değer arasında kalıyorsa, karşılık dişliyi de ölçerek doğrulayın: iki dişlinin modülü aynı olmak zorundadır.
Aşınmanın az olduğu bölgeyi bulup oradan ölçmek de işe yarar; genellikle dişlinin az kullanılan tarafı daha sağlamdır.
İnç sistemi (DP) ihtimali
Hesapladığınız modül hiçbir standart değere uymuyorsa dişli inç sistemine göre üretilmiş olabilir. Bu sistemde modül yerine diametral pitch (DP) kullanılır ve ilişki şudur: m = 25,4 / DP. Amerikan menşeli makinelerde bu durumla sık karşılaşılır.
Ölçü listesi
| Ölçü | Nasıl alınır | Notu |
|---|---|---|
| Diş sayısı | Sayarak | Kırık dişler de sayılır |
| Dış çap | Kumpasla, karşılıklı tepelerden | Tek sayıda dişte farklı yöntem |
| Modül | Hesapla | En yakın standart değere yuvarlanır |
| Diş genişliği | Kumpasla | Göbek hariç |
| Delik çapı | İç çap çenesiyle | Tolerans varsa belirtin |
| Kama kanalı | Genişlik + derinlik | Referans yüzeyi yazın |
Sık sorulan sorular
Kumpasım yok, cetvelle olur mu?
Ön teklif için çoğu zaman olur. Kesin ölçü numuneden alınır; cetvel ölçüsü türü ve yaklaşık büyüklüğü belirlemeye yeter.
Helis dişlide de aynı yöntem geçerli mi?
Temel ölçüler aynıdır; ek olarak helis açısı ve yönü gerekir. Açıyı bilmiyorsanız numune göndermek en güvenlisidir.
Ölçülerimin doğru olduğundan emin değilim.
Elinizdeki değerleri gönderin, fotoğrafı da ekleyin. Teknik ekip tutarsızlık varsa fark eder ve size sorar.
Karşılık dişliyi de göndermeli miyim?
Mümkünse evet. İki parçanın birlikte değerlendirilmesi, profil uyumunu ilk seferde doğru kurar.
Ölçüleriniz hazırsa teklif formundan gönderin; eksikse fotoğraf ve numune de yeterli. Dişli türüne göre istenen ölçüleri ürün sayfalarındaki şemalarda görebilirsiniz.