Vida dişi, makinede en çok kullanılan ve en çok yanlış anlaşılan detaylardan biridir. “M12 diş” demek her zaman yeterli değildir; adım, tip ve derinlik de sonucu belirler.
Diş açma yöntemleri de farklıdır ve her yöntem her parçaya uymaz.
Kılavuz ve pafta
Kılavuz, deliğin içine diş açar; pafta, çubuğun dışına. Standart ölçülerde ve küçük çaplarda hızlı bir yöntemdir.
Sınırı, ölçünün standartla sınırlı olması ve sert malzemelerde zorlanmasıdır. Kılavuzun kırılması, delikte ciddi bir soruna dönüşür.
Tornada diş çekme
Tornada diş, kesici takımın adım boyunca ilerlemesiyle açılır. Standart dışı adımlar, büyük çaplar ve trapez dişler bu yöntemle üretilir.
Avantajı, ölçü ve adım özgürlüğüdür: elinizdeki parçanın adımı standart değilse tornada birebir üretilebilir.
Frezede diş (diş frezeleme)
Özel takımla, dairesel hareketle diş açılır. Büyük çaplarda, sert malzemelerde ve kılavuzun riskli olduğu durumlarda tercih edilir. Kırılma riski düşüktür.
| Yöntem | Uygun olduğu yer | Sınırı |
|---|---|---|
| Kılavuz / pafta | Küçük, standart diş | Sert malzemede zor |
| Tornada diş | Büyük çap, özel adım | Parça dönebilmeli |
| Diş frezeleme | Sert malzeme, büyük çap | Özel takım gerekir |
| Tel erozyon | Sertleştirilmiş parça | Süre uzun |
Diş tipleri
Metrik diş en yaygın tiptir; M ile gösterilir ve normal ya da ince adımlı olabilir. Aynı çapta farklı adımlar bulunur, bu yüzden adım belirtilmelidir.
Trapez diş, hareket aktarmak için kullanılır: kriko milleri, mengene milleri, tabla ilerletme milleri. Bağlantı değil, hareket amaçlıdır.
Boru dişi, sızdırmazlık amacı taşır ve kendine özgü bir profile sahiptir. Metrik dişle karıştırıldığında bağlantı sızdırır.
Kör delikte diş
Kör delikte, takımın çıkabilmesi için diş sonunda boşluk kalır. Bu yüzden delik derinliği, diş derinliğinden fazla olmalıdır.
Çizimde yalnızca diş derinliği verilip delik derinliği belirtilmezse, montajda cıvata dibe dayanabilir ve bağlantı sıkışmadan kalır.
Diş derinliği ne kadar olmalı?
Genel yaklaşım, diş derinliğinin cıvata çapının bir katından fazla olmasıdır. Alüminyum gibi yumuşak malzemelerde bu derinlik artırılır ya da helikoil kullanılır.
Gereğinden derin diş açmak, dayanımı artırmaz; sadece süre ve maliyet ekler.
Ölçü alırken
- Dış çapı ölçün (cıvata için dış, somun için iç).
- Adımı ölçün; diş tarağı en kolay yöntemdir.
- Diş tipini belirleyin: metrik, trapez, boru.
- Sağ mı sol diş mi olduğunu kontrol edin.
- Diş uzunluğunu ve varsa serbest kısmı not edin.
Diş kalitesi ve sıkma
Bir diş bağlantısının taşıyabileceği yük, yalnızca cıvatanın sınıfına değil, karşı dişin kalitesine de bağlıdır. Yumuşak malzemede açılmış derin olmayan bir diş, cıvata ne kadar sağlam olursa olsun sıyrılır.
Bu yüzden diş derinliği malzemeye göre belirlenir: çelikte çap kadar derinlik çoğu uygulamada yeterlidir, alüminyum ve dökümde bu değer artırılır. Sık söküp takılan bağlantılarda çelik helikoil kullanmak, dişin ömrünü katbekat uzatır.
Montaj tarafında ise sıkma momenti belirleyicidir. Aşırı sıkma, dişi kalıcı olarak uzatır ve bağlantı bir daha aynı tutmaz. Kontrol listemiz sipariş öncesi gözden geçirme için kullanılabilir.
Sık sorulan sorular
Adımı nasıl ölçerim?
Diş tarağıyla en güvenilir şekilde ölçülür. Tarak yoksa belirli sayıda dişin toplam boyu ölçülüp bölünebilir.
Sol diş üretilir mi?
Üretilir; belirtilmesi yeterlidir. Belirtilmezse sağ diş varsayılır.
Sertleştirilmiş parçada diş açılır mı?
Zordur. Diş, ısıl işlem öncesi açılır ya da sertleşmiş parçada tel erozyonla işlenir. Ölçü aletleri yazımız ölçüm tarafına yardımcı olur.
Diş ölçülerinizi teklif formunda belirtin; emin değilseniz numune göndermeniz en güvenli yoldur.