Bir dişli siparişinde en çok tartışılan konulardan biri sertliktir. “Sert olsun” ifadesi tek başına bir şey söylemez; sertliğin sayıyla, birimle ve hangi bölgede beklendiği belirtilerek yazılması gerekir.
Sertlik, malzemenin yüzeyine batmaya karşı gösterdiği direnci ifade eder. Ölçüm, standart bir uç belirli bir kuvvetle bastırılarak yapılır ve iz büyüklüğünden bir sayı elde edilir.
HRC nedir?
Rockwell C ölçeğidir. Sertleştirilmiş çeliklerde kullanılır. Ölçüm hızlıdır, iz küçüktür ve parçaya neredeyse zarar vermez. Dişli ve mil taleplerinde en sık karşılaşılan birimdir.
HB nedir?
Brinell ölçeğidir. Daha büyük bir bilye kullanılır, iz de büyüktür. Yumuşak ve orta sertlikteki malzemelerde, döküm parçalarda ve homojen olmayan yapılarda daha güvenilir sonuç verir.
Islah edilmiş millerde genellikle HB, sertleştirilmiş diş yüzeylerinde HRC kullanılır.
| Ölçek | Uygun olduğu yer | Notu |
|---|---|---|
| HRC | Sertleştirilmiş çelik | Hızlı, küçük iz |
| HB | Islah çeliği, döküm | Büyük iz, homojen ortalama |
| HV | İnce tabaka, nitrasyon | Mikro sertlik ölçümü |
Nereden ölçülür?
Sertlik, parçanın her yerinde aynı değildir. Sementasyonlu bir dişlide yüzey sert, çekirdek yumuşaktır. Bu yüzden ölçümün hangi noktadan alındığı sonucu belirler.
Diş yüzeyinden alınan ölçüm, işlem kalitesini gösterir; kesitten alınan ölçüm, tabaka derinliğini doğrular. Talepte “diş yüzeyi sertliği” ve varsa “çekirdek sertliği” ayrı ayrı belirtilir.
Daha sert her zaman daha iyi mi?
Hayır. Sertlik arttıkça aşınma direnci artar ama tokluk düşer. Aşırı sert bir dişli, darbede kırılır. İdeal olan, yüzeyin sert, çekirdeğin tok olmasıdır; bu da sementasyon ve indüksiyon gibi yöntemlerin varlık nedenidir.
Karşılaştırma için ısıl işlem rehberimize bakabilirsiniz.
Eş çalışan dişlilerde sertlik farkı
Birlikte çalışan iki dişlide, küçük olanın (pinyon) daha çok tur attığı için daha fazla temas yaşadığı bilinir. Bu yüzden pinyon genellikle büyük dişliden bir miktar daha sert yapılır.
Bu fark, aşınmanın büyük ve ucuz olmayan parçaya değil, daha kolay değişebilen tarafa yönelmesini de sağlar.
Sertlik ve ömür ilişkisi
Yüzey sertliği, diş yüzeyindeki çukurlaşmayı (pitting) geciktirir. Ancak diş dibi kırılması farklı bir mekanizmadır ve tokluğa bağlıdır. Bir dişli ömrü konuşulurken bu iki hasar tipi ayrı değerlendirilir.
Aşınma tipleri yazımızda hangi hasarın neyi işaret ettiğini anlatıyoruz.
Talepte ne yazmalı?
- Beklenen sertlik ve birim (örneğin diş yüzeyi HRC cinsinden).
- Ölçümün alınacağı bölge.
- Sementasyon varsa tabaka derinliği.
- Çekirdek sertliği beklentisi varsa ayrıca yazın.
- Sertlik belgesi isteniyorsa baştan belirtin.
Sertlik belgesi ve izlenebilirlik
Kritik parçalarda sertliğin ölçülmesi kadar belgelenmesi de istenir. Isıl işlem raporunda hangi yöntemin uygulandığı, ölçümün nereden alındığı ve elde edilen değer yer alır.
Bu belge iki işe yarar. Birincisi, parça beklenmedik şekilde bozulduğunda nedenin ısıl işlem olup olmadığını ayırt etmeyi sağlar. İkincisi, aynı parça tekrar üretileceğinde referans oluşturur; ikinci parti ilkiyle aynı koşullarda üretilir.
Belge istenmiyorsa bile, üretilen parçanın sertlik değerinin kayıt altına alınması iyi bir alışkanlıktır. Yedek parçada tekrar siparişi kolaylaştıran şey, tam olarak bu tür kayıtlardır.
Sık sorulan sorular
HRC ile HB birbirine çevrilebilir mi?
Yaklaşık dönüşüm tabloları vardır ama birebir değildir. Hangi ölçekte isteniyorsa o ölçekte ölçmek doğrudur.
Sertlik ölçümü parçaya zarar verir mi?
Küçük bir iz bırakır. Görünür yüzeylerde ölçüm noktası göze çarpmayacak bir yerden seçilir.
Eski parçanın sertliğini ölçtürebilir miyim?
Evet ve bu, yeni üretimde hangi ısıl işlemin gerektiğini anlamak için iyi bir yöntemdir.
Sertlik beklentinizi teklif formunda belirtin; bilmiyorsanız makinenin çalışma koşulunu yazmanız yeterli.